Ortadoğu'da Siyasal İslam Ölürken Sol Yükseliyor mu?

08.10.2026

Bundan tam 66 yıl önce II.Dünya Savaşı’nın yıkıntıları onarılırken Daniel Bell adındaki Amerikalı Sosyolog, 1960 yılında The end of the ideology (İdeolojinin Ölümü) kitabını yayınlar. İlk kezse Akademik düzeyde 1954 yılında İdeolojinin Sonu tezinden bahseden kişi bir başka sosyolog Edward Shis’dir. Sav, 19.yy’ın Marxism, Sosyalizm gibi düşüncelerin yerini Liberal Demokrasi ve refah devletinin aldığı savıdır. Ve II.Dünya Savaşı’nın kazananı Rusya da olmakla birlikte, 37 yıl ayakta daha kalabilir sosyalist cumhuriyeti’nde rejim olarak. Bu adını koyma, 10, 20 ve 50 yıllık planlar dahilinde rejimin çöküşü için uğraşan Batı’nın zaferiyle sonuçlanmıştır.

Ama tarih daha ziyade 100 yıllık planlar dahilinde işliyor sanırız. 1917 Ekim Devrimi’nden 74 yıl sonra SSCB deneyimi bitmiştir. 1905 ayaklanmalarını da sayarsak 86 yıl sonra sosyalizm düşü tarihe karışmıştır Rus halkı için. Tıpkı 1928 yılında Mısırlı Öğretmen Benna’nın kurduğu Müslüman Kardeşler’in 2013 Mısır Darbesi’yle yenilip üç parçaya bölünmesi gibi. 85 yıl sonra kuruluşundan Sisi’nin darbesiyle ağır yara alan ve yasaklı ilan edilen Müslüman Kardeşler, Londra, İstanbul gibi ülkelerdeki liderleriyle o ülkenin siyasal denetimine girmiştir bile. İran’daysa 1960’dan sonra Hümeyni’nin parlaması ve 1979 yılında gerçekleşen İran Devrimi ise, 45 yıl sonra ABD-İsrail-İran savaşı’yla can çekişiyor. Her gün en az bir kişinin idam edildiği, vatandaşlarının %50’sinin açlık sınırı altında yaşadığı ve kayıtlı işçi sayısından daha fazla kayıt dışı işçi, taşeron işçi barındıran İran, işkenceleriyle de bir açık cezaevi.

Türkiye’ye gelmeden Irak’a bakacak olursak 2003’de Saddam’ın devrilmesinin ardından Şiileri destekleyen Bush’un ve ABD’nin yarattığı yeni Irak coğrafyasında Şii milislerin devlete hala bağlanıp bağlanmayacağı tartışmaları yapılıyor. Önce Irak değil, Şii bağıyla önce İran diyen bu gruplar, ülkenin terör kaynağı aynı zamanda. Irak’sa her vatandaşını izleyen bir başka cezaevi ve 23 yıllık deneyimde Türkiye, Suriye, Irak kader birliği yapmalı Tom Barrack’a göre. Bu arada 30 Eylül’de ABD askerlerini çekerek Çin, Türkiye ve İran’a daha fazla alan açtı.

Türkiye’de ise 1980 darbesinin ardından 1983’de iktidara gelen Özal’la birlikte ülkeye sokulan ilk Ilımlı İslam nidaları, 40 yılı aşkın süredir ve üstelik de 24 yıldır zafer yaşayarak Türkiye’nin hayatında var oldu.

Türkiye’de Kemalist Devrim’in İstiklal Mahkemeleri’nde astığı ve ama Bediüzzaman, Süleyman Hilmi Tunahan gibi şahıslar, Türkiye’nin marjinal kitle olarak algılanan bir dönem tarikat sinsilesinin de kovuşturulan kişileriydi. Osmanlı’dan devralındığı iddia edilen bu tarikat yapıları, hepimizin bildiği gibi 80 sonrasının realitesi oldu Türkiye’nin. Sosyalizm korkusu devlete kırmızıçizgisini aşmak için yeni bir alanda siyasal yaşam önerdi ve bu haliyle inanç özgürlüğü de doğmuş oldu. Ancak AK Parti ile %48 oy oranını göğüsleyen bu yeni kitle ve siyasal yaşama giren yeni dil, dinle ihalenin at başı gittiği ve ailesel zenginleşmesiyle de Erdoğan’ın bir kleptokrasi yarattı. 13 Gazeteci’nin hapiste olduğu Türkiye’de muhalefet de hapiste ve 2024 yerel seçimlerinde %3’lük yenilgiye uğrayan ve oy oranı %35’e gerileyen MHP ile bileşik oyuna rağmen AK Parti, CHP’yi de seçimde etkisiz hale getirmek için Kılıçdaroğlu’nu CHP’nin başına atadı butlan olayıyla. Kurulan Özgür Özel’in Yeni Parti’si ise hala son anketlerde ilk sırada yer alıyor. Meclis’de fezlekesi bulunan Özgür Özel’e hapis yolu göstermezse şayet Erdoğan, 2028 seçimlerinden muhalefetin bileşik oyuyla yenilgiyle çıkacak gibi duruyor.  

Kısaca SSCB deneyimi nasıl bürokratik sosyalizm ve bürokrasinin yozlaşması idiyse, Siyasal İslam da yozlaştı nefes aldığı diğer ülkelerde de.

Ve sanırız oyun kurarken küresel anlamda başlangıç seviyesi, orta en olgun seviye ve düşüşle yıkılış seviyesi hesaba katılıyor. Bir deneme olarak Sosyalizm’e karşı Ortadoğu halklarına Siyasal İslam’ı öneren sonra da 11 Eylül saldırına kendisi de maruz kalan ABD, Siyasal İslam’ın sonunu da ilan etti: Tek bir farkla; Siyasal İslam mutasyona uğrayacak, dönüşecek. Bizse buna senteze ulaşacak, tarih sentezlerle ilerler diyerek cevap veriyoruz. Bunun için kuşkusuz Siyasal İslam’ın karşıtına ihtiyaç var. O da hali hazırda Siyasal İslam’a payanda olan ve milliyetçilerin çok da uzağında olmayan Siyasal İslam için kuşkusuz nasyonel Arap sol’u karşıtını oluşturmuyor. Bu durumda bize Yeni Sol ve Anarşizm gerekiyor.

Lübnan için biraz basın taradığımızda Yeni Sol’unun tabanının İsrail karşıtlığında Siyasal İslam’la örgütlülük geliştirmesinden duyulan rahatsızlık dikkati çekiyor hemen. Irak’daysa tek bir sandalye bile kazanamayan Irak sosyalist, komünistleri yöntem ve içeriği genişletme önerisiyle karşı karşıya. İran’daysa 2018’de özellikle kayıt dışı işçilerle taşeron işçi ve tüm işçilerin başlattığı grev, akabinde 2023 yılında 20 sendika ve kadın örgütünün bildirgesi dikkate alınacak olursa, yaşamda ve her alanda eşitliği önceleyen bu işçi temelli sol yapılar, geleceğe umutla bakmamızı sağlamaktadır. İsrail’deyse 2015 yılında kurulan son günlerde ivme kazanan Birlikte Durmak Hareketi, 7000 üyesiyle Filistin ve İsrailli Yahudileri bir araya getiriyor.

Belki çok erken ama Rojava Deneyimi’nin de Ortadoğu’ya katkısıyla bu içinde ekolojik hareketi de barındıran ve anarşizan da olan yapıların geleceği inşa edeceğini söyleyebiliriz. Öyle ki hesap verilebilirlikten yoksun Ortadoğu Devletleri’nde –Irak’ta- iklim değişikliği +7 derece artışla ve şimdiden yaşanan iç göçlerle kendini göstermiş durumda. Sorununu kooperatif yapılarla çözmek isteyen bu yeni sol dil, İran’daki işçi hareketlerinde de konuşulan ve desteklenen dil. Lübnan Sol’u ise 2000’li yıllarda çeperine göçmen işçilerini, ev temizlik işçilerini ve market çalışanlarını ekleyerek çeperi büyüttü. Lübnan Solu’nun Rönesansı denilen bu dönemde Hizbullah’ı anlaşılır bulmaksa tabanda rahatsızlığa neden oldu.

Bu durumda ne olur?

Siyasal İslam ölürken dönüşüme uğrayacak diyen akademisyenlere biz karşıtıyla karşılaşan Siyasal İslam’ın kaçınılmaz olarak senteze ulaşarak kendi reformunu yapmaya itileceğini söylüyoruz. Bu iyimser bakış ancak karşıtının Sol olmasıyla mümkün olabilir.